“Dit is geen kerk”. De tekst lees je regelmatig op posters van de 16de Manifesta. Het is een subtiele verwijzing naar Matisse, maar het dekt ook heel goed waar de Manifesta 16 over gaat. Leegstaande kerken die hun oorspronkelijke functie zijn kwijtgeraakt, staan symbool voor de grote transitie die het Ruhrgebied ondergaat. De enorme energie die er was tijdens de wederopbouw en de vertwijfeling nu en de zoektocht naar nieuwe vormen van verbondenheid.
De manifesta is geconcentreerd rond 4 steden in het Ruhrgebied. Essen, Duisburg, Bochum en Gelsenkirchen. De zware kolen- en mijnindustrie is goeddeels verdwenen. Geen hoge schoorstenen meer die zwart/grijze wolken uitspugen. Het groen is teruggekomen. De stads- en dorpskernen worden afgewisseld met bosgebieden en groene landschappen. Wel zijn veel oude, industriële complexen getransformeerd tot museum, monument of culturele instelling. De hoge stalen toren van het Zollverein torent hoog uit boven het groen en de gebouwen. Het is een iconische en krachtige herinnering – van veraf te zien – aan het kolen- en staaltijdperk, dat zo’n twee eeuwen duurde en roem, werk, geld, maar ook veel ellende bracht.
De twaalf door de Manifesta-staf geselecteerde kerken zorgen voor verbondenheid en herkenning. Ook in Nederland zijn na de WO2 de nodige kerken gebouwd. En ook bij ons staan een hoop van die kerken nu leeg, of hebben ze een andere bestemming gekregen. De architectuur is ook interessant en toont de opvattingen van de (moderne) kerk in de samenleving. Sommige kerken zijn traditioneel, sober, met een hoge kerktoren en een gesloten gebouw. Een andere kerk is juist heel open, met veel ramen die de buitenwereld toelaten. De inrichting straalt saamhorigheid uit en heeft geen focus op het gezag. Natuurlijk zijn er ook kerken die dat gezag wel willen uitstralen met hoge ruimtes voorzien van sobere zuilen.
Manifesta toont een grote verscheidenheid aan kunst. Dat de kunst in en rond de kerken wordt getoond, is een krachtige verbindende factor. De biennale wil nog weleens overweldigend overkomen; dat is nu veel minder het geval. Wat ook helpt, is de goede bereikbaarheid met het ov van de locaties. Er zijn regelmatige verbindingen met haltes op loopafstand.
De kunstenaars spelen in op de gevolgen voor de natuur van de alom aanwezige industrie, de effecten van de immigratie op zowel de immigrant als de lokale bevolking. Ook nieuwe mogelijkheden voor de verlaten kerken voor de gemeenschap komen aan bod. Voor de bezoeker leveren de inspanningen van de vele kunstenaars en natuurlijk het Manifestateam veel boeiende kunst op. Ook de variëteit aan (naoorlogse) kerken biedt een interessante blik op de architecturale overwegingen en keuzes bij het realiseren van een kerk.
De Manfesta 16 Ruhr is nog te zien tot en met 4 oktober 2026.
Hieronder een bescheiden fotoverslag van de Manifesta 16.
(Klik op een afbeelding voor een groter formaat en informatie over het werk)
